Rak trzustki jest agresywną chorobą nowotworową o wysokim stopniu śmiertelności. W Europie znajduje się na 5. miejscu pod względem zgonów o podłożu onkologicznym. Przyczyny jego rozwoju są różne, a czynniki genetyczne odgrywają na tyle znaczącą rolę, że zasługują na osobne omówienie. Zrozumienie mechanizmów dziedziczenia tej choroby pozwala na wczesną identyfikację osób narażonych oraz wdrożenie odpowiednich działań profilaktycznych.
- Dziedziczność raka trzustki
- Zespół rodzinnego raka trzustki
- Przewlekłe zapalenie a nowotwór
- Diagnostyka genetyczna
Dziedziczność raka trzustki
Ryzyko rozwoju raka trzustki u krewnych osób, u których stwierdzono tę przypadłość, jest szczególnie duże. Jeżeli choroba ta została rozpoznana u 2 osób w rodzinie, to ryzyko dla krewnego w pierwszej linii jest aż 20-krotnie wyższe niż dla reszty populacji. W sytuacji gdy u 3 (i więcej) osób w rodzinie potwierdzono nowotwór trzustki, ryzyko to wzrasta aż 57-krotnie. Szacuje się, że ok. 10% pacjentów chorujących na nowotwór trzustki nabyło tę chorobę właśnie na drodze dziedzicznej – innymi słowy 10 na 100 pacjentów odziedziczyło ją po swoich rodzicach.
Kumulacja przypadków w obrębie jednej rodziny nie jest zjawiskiem przypadkowym. Analiza rodowodów rodzin obciążonych rakiem trzustki wykazała, że częstość występowania nowotworu rośnie wraz z liczbą chorych krewnych. U osób z rodzin, w których zdiagnozowano rak trzustki u co najmniej dwóch członków, obserwuje się nie tylko wyższe ryzyko zachorowania, ale także wcześniejszy wiek manifestacji choroby – średnio o 10 lat wcześniej niż w przypadkach sporadycznych.
Zespół rodzinnego raka trzustki
Opisane powyżej zjawisko jest na tyle charakterystyczne, że nazwano je zespołem rodzinnego raka trzustki. Już w latach 70. i 80. XX wieku pojawiały się doniesienia medyczne uwzględniające związek pomiędzy częstotliwością występowania tego nowotworu a skłonnościami rodzinnymi. Do tej pory odkryto jeden gen, który ma jednoznaczny związek z zespołem rodzinnego raka trzustki – jest to gen BRCA2 (breast cancer 2 gene).
Mutacje genu BRCA2 odpowiadają za około 10-20% przypadków rodzinnego raka trzustki. Gen ten koduje białko biorące udział w naprawie uszkodzeń DNA oraz kontroli cyklu komórkowego. Jego uszkodzenie prowadzi do akumulacji błędów genetycznych i transformacji nowotworowej. Nosiciele mutacji BRCA2 mają nie tylko zwiększone ryzyko raka trzustki, ale także innych nowotworów – piersi, jajnika czy prostaty.
Badania wskazują na to, że predyspozycje genetyczne do rozwoju raka trzustki mogą mieć także osoby z mutacją genu BRCA1, CFTR, z zespołem Peutza-Jeghersa, mutacją supresorowego genu LKB1 czy też z zespołem Lyncha. Zespół Peutza-Jeghersa wiąże się z obecnością polipów jelitowych oraz przebarwień skóry i błon śluzowych, a ryzyko raka trzustki u chorych sięga 36% do 70. roku życia. Zespół Lyncha, znany również jako dziedziczny niepolipowaty rak jelita grubego, zwiększa ryzyko wielu nowotworów, w tym trzustki, nawet 9-krotnie.
Wystąpienie raka trzustki może mieć związek z wieloma różnorodnymi jednostkami chorobowymi, dlatego poszukiwania genetycznych predyspozycji powinny być szeroko zakrojone, nieskupiające się wyłącznie na jednej mutacji konkretnego genu. Współczesna diagnostyka molekularna obejmuje panele wielogenowe, które analizują jednocześnie kilkanaście genów związanych z predyspozycją do nowotworów trzustki.
Geny i zespoły genetyczne związane z rakiem trzustki
| Gen/zespół | Zwiększenie ryzyka | Dodatkowe nowotwory |
|---|---|---|
| BRCA2 | 3-10-krotnie | Piersi, jajnika, prostaty |
| BRCA1 | 2-3-krotnie | Piersi, jajnika |
| Zespół Peutza-Jeghersa (LKB1) | 132-krotnie | Jelita, żołądka, piersi |
| Zespół Lyncha | 9-krotnie | Jelita grubego, endometrium |
| CFTR | 2-5-krotnie | Brak istotnego wzrostu |
Przewlekłe zapalenie a nowotwór
Dziedziczne zapalenie trzustki jest rzadką chorobą, przebiegającą najczęściej łagodnie, jednak po wielu latach może objawiać się przykrymi powikłaniami. Jednym z nich jest nowotwór. Wykazano ścisły związek pomiędzy przewlekłym zapaleniem trzustki a rozwojem nowotworu, szczególnie gdy pacjent jest osobą palącą papierosy.
Przewlekły stan zapalny prowadzi do uszkodzenia tkanki trzustkowej, zwłóknienia gruczołu oraz upośledzenia jego funkcji wydzielniczej. W trakcie tego procesu dochodzi do akumulacji mutacji w komórkach nabłonka przewodów trzustkowych, co zwiększa prawdopodobieństwo transformacji nowotworowej. U pacjentów z dziedzicznym zapaleniem trzustki ryzyko rozwoju raka wzrasta ponad 50-krotnie w porównaniu do populacji ogólnej.
Szczególnie groźnym czynnikiem ryzyka jest palenie tytoniu. U osób z dziedzicznym zapaleniem trzustki, które palą papierosy, ryzyko rozwoju nowotworu jest niemal dwukrotnie wyższe niż u niepalących. Substancje kancerogenne zawarte w dymie tytoniowym działają synergistycznie z przewlekłym stanem zapalnym, przyspieszając proces transformacji nowotworowej. Badania wykazały również, że u palaczy rak trzustki rozwija się średnio o 20 lat wcześniej niż u osób niepalących z tą samą mutacją genetyczną.
Diagnostyka genetyczna
Jedną z możliwości diagnostyki i wczesnego rozpoznania choroby są badania genetyczne. Standardowe testy wykonuje się dla mutacji genów BRCA1, BRCA2, CFTR. Jednak jak wspomnieliśmy, do rozwoju choroby mogą predysponować również mutacje innych genów, co znacznie utrudnia cały proces diagnostyczny.
Współczesne laboratorium genetyki medycznej dysponuje technikami sekwencjonowania nowej generacji (NGS), które umożliwiają jednoczesną analizę kilkudziesięciu genów związanych z rakiem trzustki. Badanie to obejmuje nie tylko geny BRCA1/2, ale także ATM, PALB2, CDKN2A, TP53 czy geny układu naprawy DNA. Dokładna diagnostyka molekularna pozwala na identyfikację nosicieli patogennych wariantów genetycznych oraz wdrożenie odpowiedniego nadzoru onkologicznego.
Osoby z potwierdzoną mutacją predysponującą do raka trzustki powinny być objęte regularnym monitoringiem obrazowym. Zaleca się coroczne badanie metodą rezonansu magnetycznego lub endoskopowej ultrasonografii, które pozwalają na wykrycie zmian w trzustce na bardzo wczesnym etapie. Wczesne rozpoznanie nowotworu trzustki znacząco poprawia rokowanie – pięcioletnie przeżycie w przypadku guza ograniczonego do trzustki wynosi około 30%, podczas gdy w zaawansowanym stadium spada poniżej 5%.
Wskazania do testów genetycznych
- Co najmniej 2 przypadki raka trzustki w rodzinie pierwszego stopnia
- Rak trzustki u pacjenta poniżej 50. roku życia
- Współwystępowanie raka trzustki z innymi nowotworami związanymi z mutacją BRCA
- Rozpoznany zespół Peutza-Jeghersa lub zespół Lyncha
- Przewlekłe zapalenie trzustki o nieznanej etiologii, szczególnie u młodych osób
Zachęcamy do odwiedzenia strony bolprzebijajacy.pl, gdzie przedstawiliśmy więcej informacji o raku trzustki, sposobach diagnostyki i leczenia.
Więcej na: bolprzebijajacy.pl/strona-glowna-pacjenta/choroba-nowotworowa/rak-trzustki/.
