Wyobraź sobie, że zapadasz w sen w drodze do znajomych. W nocy nieustannie dręczą cię realistyczne koszmary. Masz wrażenie że straciłeś zdolność panowania nad własnym ciałem. Brzmi strasznie, prawda? Tak właśnie czują się osoby chore na narkolepsję. Schorzenie, które nadal pozostaje dla naukowców zagadką. Jak sobie z nim poradzić?
1. Neurologiczne zaburzenie snu
2. Przyczyny występowania narkolepsji
3. Charakterystyczne objawy narkolepsji
4. Czy narkolepsję można wyleczyć
5. Wskazówki dla osób z narkolepsją
Neurologiczne zaburzenie snu
Narkolepsja to rodzaj zaburzenia snu o podłożu neurologicznym. Objawia się niekontrolowaną sennością w ciągu dnia, która może pojawić się w najmniej oczekiwanym momencie — podczas rozmowy, pracy czy prowadzenia pojazdu. Choroba jest nieuleczalna, choć można łagodzić jej objawy.
Pierwsze symptomy zwykle pojawiają się u nastolatków i młodych dorosłych, jednak mogą wystąpić również w późniejszych latach życia. Naukowcy zakładają, że predyspozycja do rozwoju narkolepsji może być dziedziczna, choć teza ta nie została ostatecznie potwierdzona w badaniach klinicznych. Istotne jest, że schorzenie nie ma charakteru stale postępującego i nie wpływa na długość życia pacjenta.
Przyczyny występowania narkolepsji
Mechanizmy prowadzące do rozwoju narkolepsji nie są do końca wyjaśnione. Ustalono jedynie, że nieprawidłowości dotyczą regulacji fazy REM — tej części snu odpowiedzialnej za głęboki odpoczynek i marzenia senne. U zdrowych ludzi faza REM następuje po tzw. śnie płytkim, stopniowo pogłębiając sen.
U osób chorych na narkolepsję faza snu płytkiego jest pomijana — organizm przechodzi bezpośrednio do fazy REM, niekiedy jeszcze przed faktycznym zaśnięciem. To właśnie ten mechanizm powoduje występowanie halucynacji i paraliżu przysennego.
W chromosomie 6 u chorych wykryto nieprawidłowy gen, który zakłóca pracę pnia mózgu. Początek choroby ma miejsce zwykle we wczesnym dzieciństwie lub między 35 a 40 rokiem życia. Naukowcy odkryli niedawno, że u osób z narkolepsją poziom hypokretyny — proteinowego neuroprzekaźnika odpowiedzialnego za czuwanie — jest znacznie obniżony. Za przyczynę tych nieprawidłowości uznaje się reakcję autoimmunologiczną, choć badania mające na celu jej potwierdzenie wciąż trwają.
Charakterystyczne objawy narkolepsji
Nadmierna senność
Zwiększona senność występuje u wszystkich chorych. Przybiera ona postać tzw. napadów snu — trwających od 10 do 20 minut epizodów utraty świadomości, które mogą powtarzać się kilka razy w ciągu dnia. Napady te pojawiają się niespodziewanie, niezależnie od sytuacji — podczas ważnej rozmowy, spotkania służbowego czy nawet w trakcie jedzenia.
Nie ustalono czynnika bezpośrednio wywołującego ataki, co uniemożliwia przewidzenie ich wystąpienia. Nie można więc dokładnie określić od czego są one zależne, choć zauważono, że monotonne czynności i brak bodźców zwiększają ryzyko ich pojawienia się.
Katapleksja
Ten objaw dotyczy około 90% chorych na narkolepsję. Katapleksja to nagłe zwiotczenie większości mięśni ciała powodujące utratę ich funkcjonalności, często wywołane przez zmęczenie lub silne emocje — śmiech, zaskoczenie, gniew czy ekscytację.
W momencie ataku chory traci kontrolę nad całym ciałem. Podobne objawy występują przy omdleniu, jednak w tym wypadku umysł pozostaje w pełni świadomy. Katapleksja może objawiać się opadnięciem głowy, nagłym wypuszczeniem przedmiotu z dłoni czy utratą siły w nogach prowadzącą do upadku.
Taki atak trwa zazwyczaj od kilku sekund do kilku minut, choć odnotowano przypadki kilkunastominutowej utraty zdolności pracy mięśniowej. Katapleksja nie powoduje zatrzymania pracy mięśni odpowiedzialnych za podstawowe funkcje życiowe — podczas ataku chory nie ma problemów z oddychaniem, a jego serce pracuje bez zarzutu.
Halucynacje hipnagogiczne i paraliż przysenny
Zwane również omamami przysennymi. To bardzo realne, często przerażające sny o charakterze zmysłowym — wzrokowe, słuchowe, a nawet dotykowe. Często przybierają formę koszmarów, co może wywołać u pacjentów stany lękowe i nasilenie negatywnych emocji.
Omamy najczęściej występują w fazie gdy organizm dopiero zapada w sen lub właśnie się wybudza. Mózg znajduje się wtedy w stanie pośrednim między jawą a snem, co ułatwia ich wywoływanie. Same w sobie halucynacje hipnagogiczne nie są traktowane jako choroba — występują sporadycznie również u zdrowych ludzi. Dopiero w połączeniu z innymi objawami są uznawane za niepokojące.
Podczas ich trwania może wystąpić również paraliż przysenny, który uniemożliwia choremu poruszanie kończynami. Pojawienie się opisanych powyżej objawów nie jest wcale takim rzadkim zjawiskiem. Paraliż dotyka około 40% chorych, a na omamy skarży się 30% pacjentów, co czyni je znaczącym elementem obrazu klinicznego narkolepsji.
Czy narkolepsję można wyleczyć
Narkolepsja jest chorobą nieuleczalną. Można jedynie łagodzić jej nieprzyjemne objawy przy pomocy farmakoterapii. W tym celu stosuje się leki pobudzające pracę mózgu — głównie modafil oraz preparaty z grupy stymulatów układu nerwowego. Nie usuwają one jednak senności całkowicie, a jedynie redukują ją do poziomu umożliwiającego normalne funkcjonowanie.
Popularnym środkiem stosowanym do łagodzenia objawów narkolepsji są także leki antydepresyjne, które wpływają na regulację fazy REM. W Stanach Zjednoczonych stosuje się pochodne amfetaminy, jednak metoda ta jest w Polsce zakazana ze względu na wysoki potencjał uzależniający.
W leczeniu narkolepsji niezbędne jest również zachowanie regularnych godzin wstawania i zasypiania. Chory powinien zapewnić sobie możliwość przesypiania odpowiedniej ilości czasu w nocy — zazwyczaj od 7 do 9 godzin. Dzięki temu można zapobiec wystąpieniu ataku oraz poprawić ogólną jakość snu.
Wskazówki dla osób z narkolepsją
Ucinaj sobie drzemki w ciągu dnia
Kiedy czujesz, że nadchodzi atak, przerwij to co akurat robisz i utnij sobie małą drzemkę. Pamiętaj! Objawami ataku nie musi być jedynie nadmierna senność, ale także osłabienie funkcji motorycznych, silne zmęczenie czy halucynacje wzrokowe lub słuchowe. Zaplanowane, krótkie drzemki — około 15–20 minut — mogą znacząco zmniejszyć częstotliwość napadów.
Staraj się nie zasypiać w samotności
W chwilach gdy narkolepsja nie pozwala na normalne funkcjonowanie, warto mieć przy sobie kogoś kto wesprze i zapobiegnie nieprzyjemnym skutkom ataków. Poproś najbliższych aby czuwali nad tobą w nocy, szczególnie w okresie nasilenia objawów. Dzięki temu walka z chorobą stanie się dla ciebie trochę mniej uciążliwa, a poczucie bezpieczeństwa wzrośnie.
Pamiętaj o regularnym braniu wszystkich przepisanych leków
Jest to niezbędne szczególnie w sytuacjach, w których zaśnięcie mogłoby być niebezpieczne — podczas pracy, prowadzenia pojazdów czy obsługi maszyn. Narkolepsja nie jest chorobą śmiertelną, jednak nie stosowanie się do zaleceń lekarza może wywołać sytuację zagrażającą życiu — zarówno twojemu, jak i innych osób.
Porozmawiaj z lekarzem o konsekwencjach przyjmowania leków
Leki na narkolepsję mogą mieć wiele skutków ubocznych, które warto przedyskutować z lekarzem. Zapytaj czy uniemożliwią ci one pracę lub prowadzenie samochodu. Pamiętaj! Siadaj za kierownicę tylko wtedy, gdy lekarz nie wyrazi sprzeciwu. W przeciwnym razie możesz narazić życie, nie tylko swoje, ale także innych osób.
Poinformuj swoje najbliższe otoczenie o schorzeniu
Dzięki temu będą ci w stanie udzielić pomocy w razie utraty świadomości — na przykład poprzez ułożenie w bezpiecznej pozycji. Wsparcie udzielone ze strony rodziny i znajomych pomoże ci poprawić komfort życia oraz uniknąć niebezpiecznych sytuacji w miejscach publicznych. Dzięki obecności najbliższych unikniesz wpadnięcia w stany depresyjne, które mogą nasilić objawy choroby.
Uprawiaj sport lub chodź na długie spacery
Sport to zdrowie — i nie ma w tym stwierdzeniu ani odrobiny przesady. Oprócz znanych powszechnie pozytywnych rezultatów uprawiania sportu, aktywność fizyczna ma jeszcze jeden, mniej oczywisty skutek. Pomaga pobudzić organizm i poprawić jakość snu nocnego.
Ludzie uprawiający sport mają więcej energii i chęci do działania. Regularna aktywność fizyczna pomoże ci pobudzić organizm i ustabilizować rytm dobowy. Dzięki temu możesz zapobiegać ponownym atakom! Najlepsze efekty przynoszą umiarkowane ćwiczenia aerobowe wykonywane regularnie — jogging, pływanie, jazda na rowerze.
Zawsze kładź się o tej samej godzinie
Zachowanie rytmu okołodobowego zapobiegnie pojawianiu się ataków. Jeśli przyzwyczaisz swój organizm do stałych godzin snu i czuwania, odzyskasz nad nim częściową kontrolę. Panując nad swoim ciałem masz większą szansę na zniwelowanie nieprzyjemnych objawów narkolepsji i poprawę ogólnego samopoczucia.
Staraj się zdrzemnąć przed większymi zadaniami
To doda ci energii niezbędnej do stawienia czoła trudnościom. Dzięki krótkiej drzemce poczujesz się zrelaksowany i łatwiej poradzisz sobie z czekającym cię zadaniem. Stres źle wpływa na twój organizm! Może spowodować wystąpienie ataku katapleksji. Postaraj się zrelaksować przed ważnym wydarzeniem — spotkaniem, egzaminem czy prezentacją. Dzięki temu unikniesz ataku w jego trakcie.
Unikaj alkoholu i kofeiny
Źle wpływają na działanie leków oraz zaburzają rytm okołodobowy. Mogą wywołać bezsenność lub nadmierną senność w ciągu dnia, co dodatkowo komplikuje leczenie. Pijąc dużo kawy i alkoholu sprawisz, że objawy choroby nasilą się, a efektywność farmakoterapii spadnie. Wyeliminuj je ze swojej diety, a zmniejszysz uczucie przemęczenia i poprawisz jakość snu nocnego.
