ADHD – co to jest?

Od kilku lat coraz więcej mówi się o zaburzeniach deficytu uwagi i nadpobudliwości. Badania wskazują, że dzieci w wieku szkolnym dotkniętych tymi problemami może być niemal 10%. Częściej ADHD występuje u chłopców niż u dziewczynek. Mówi się, że dużą rolę odgrywa tutaj kwestia genetyki. Czym charakteryzuje się więc ta choroba? Czy da się ją wyleczyć? Jak rozpoznać ADHD, żeby pomóc własnemu dziecku?

Charakterystyka zaburzeń

ADHD to Attention Deficit Hyperactivity Disorder, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi. Wiele badań wskazuje na to, że jest to choroba uwarunkowana genetycznie, czyli może być przekazywana z pokolenia na pokolenie. Mechanizm dziedziczenia obejmuje wielogenowy układ przekazu cech — nie chodzi o pojedynczy gen odpowiedzialny za ADHD, lecz o konstelację kilku genów współdziałających z czynnikami środowiskowymi. Dlatego ryzyko wystąpienia zaburzeń u rodzeństwa lub potomstwa osoby z ADHD jest wyższe niż w populacji ogólnej, choć nie gwarantuje ani nie wyklucza pojawienia się objawów.

Przyczyny biologiczne

Dokładne ustalenie przyczyn nie jest możliwe. Ustalono jednak jakie czynniki mogą powodować lub nasilać ADHD. Na pewno nie ma to nic wspólnego z jakimikolwiek błędami wychowawczymi ze strony opiekunów. ADHD ma podłoże biologiczne. Może ono powstać w wyniku uszkodzenia centralnego układu nerwowego, u pacjentów z łamliwym chromosomem X, podczas niedotlenienia przy porodzie.

Neurobiologicznie istotne są nieprawidłowości w funkcjonowaniu obszarów czołowych i podkorowych mózgu, odpowiedzialnych za hamowanie impulsów oraz planowanie działań. Deficyt neuroprzekaźników — zwłaszcza dopaminy i noradrenaliny — utrudnia dziecku utrzymanie uwagi i kontrolę nad własnym ciałem. Te mechanizmy można uwidocznić za pomocą badań neuroobrazowych i testów neuropsychologicznych. Do diagnozy ADHD używa się różnego rodzaju testów, jednym z nich jest test Moxo (http://moxo-adhd.pl/moxo-diagnoza-adhd/).

Objawy w trzech sferach

ADHD przejawia się w trzech sferach nadpobudliwości:

• ruchowa — kojarzona z dzieckiem, którego wszędzie jest pełno. Krzyczy, skacze, biega, nie może usiedzieć w miejscu, wierci się, wszystkich zaczepia. To pełny obraz tej sfery.
• poznawcza — dziecko ciągle coś rozprasza. Każdy dźwięk, ruch, zapach. Nie może skupić się, uczestniczy w konkretnej sytuacji, ale kiedy ktoś je o coś zapyta, nie wie, o co chodzi. Wyobraźnia bierze górę nad rzeczywistością.
• emocjonalna — dziecko reaguje intensywniej uczuciowo niż inne dzieci. Jest nadwrażliwe, przechodzi ze skrajności w skrajność, boi się różnych sytuacji.

W latach 70. XX wieku psycholog Virginia Douglas wyróżniła cztery główne cechy, które charakteryzują ADHD:

1. Impulsywność — trudność w opóźnieniu reakcji na bodziec; dziecko działa bez zastanowienia, nie przewidując konsekwencji.
2. Trudności z podtrzymaniem uwagi i wysiłku — nawet ciekawe zadanie staje się trudne do kontynuowania po kilku minutach, jeśli wymaga systematyczności.
3. Problemy z kontrolą poziomu pobudzenia — brak umiejętności dostosowania poziomu aktywności do wymagań sytuacji (np. spokój w klasie, energia na boisku).
4. Potrzeba bezpośredniego wzmocnienia — odległa nagroda nie motywuje; dziecko potrzebuje natychmiastowego potwierdzenia, że zrobiło coś dobrze.

Rozpoznanie opiera się na obserwacji klinicznej, wywiadzie z rodzicami i nauczycielami oraz testach uwagowych. Nie wystarczy jednorazowe zachowanie — objawy muszą utrzymywać się co najmniej sześć miesięcy i występować w więcej niż jednym otoczeniu (dom, szkoła, grupa rówieśnicza).

Życie z zaburzeniem

Z czasem objawy ADHD słabną, chociaż u większości osób niektóre symptomy nie znikają. Ważne, żeby choroba ta została zdiagnozowana. W innym przypadku takie osoby zapadają na depresje, przewlekłe zaburzenia somatyczne, uzależnienia, trudności z przyswajaniem wiedzy.

Często są niecierpliwe, przerywają rozmowę towarzyszom, zapominają o dotrzymywaniu terminów, mają nagłe zmiany emocjonalne, nie radzą sobie ze stałymi związkami. Dorosłe osoby z ADHD mogą mieć problem z planowaniem budżetu domowego, utrzymaniem porządku w przestrzeni mieszkalnej czy regularnością snu. Nieleczone zaburzenie prowadzi również do trudności w karierze zawodowej — zmiany pracy, konflikt z przełożonymi, problemy z przestrzeganiem procedur. Dlatego tak ważne jest wczesne rozpoznanie i wdrożenie odpowiedniego leczenia oraz wsparcia psychologicznego.

Wychowanie dziecka

W tym schorzeniu należy pamiętać o „słabych punktach” dziecka. Z uwagi na dużą niecierpliwość lepiej stawiać dziecku realne i bliskie cele, motywować do działania, przypominać o jego obowiązkach, kontrolować to co robi, pomagać w nauce i stosować zasadę 3R, szczególnie istotną, czyli rutyna, regularność, repetycja.

Trzeba też pamiętać, że ADHD powoduje zachowania, które przez zwykłych rodziców mogą być odbierane po prostu jako niegrzeczne, natomiast kiedy dziecko z tym zespołem zachowa się nieodpowiednio, należy z nim spokojnie porozmawiać i wszystko wytłumaczyć. Kary za zachowania wynikające z zaburzeń neurologicznych są nieskuteczne — dziecko często nie może inaczej, nawet jeśli chce. Istotne jest także tworzenie struktury dnia: stałe pory posiłków, odrabiania lekcji, snu. Eliminacja chaosu ułatwia dziecku przewidywanie, co się wydarzy, i obniża poziom lęku. Warto też wprowadzić tablicę wizualną z podziałem zadań na krótkie sekwencje — zamiast „posprzątaj pokój” lepiej działa lista: „złóż ubrania”, „uporządkuj biurko”, „odkurz podłogę”.

Równie ważne jest wzmacnianie pozytywnych zachowań — nawet drobne sukcesy zasługują na pochwałę, co buduje pewność siebie dziecka. Należy pamiętać, że dzieci z ADHD odbierają więcej uwagi negatywnej niż rówieśnicy, dlatego celowe jest świadome zwiększenie proporcji komunikatów pozytywnych. Wsparcie terapeutyczne — terapia behawioralna, trening umiejętności społecznych, a w uzasadnionych przypadkach farmakoterapia — zwiększa szanse na lepsze funkcjonowanie w relacjach rodzinnych oraz w szkole.

Kiedy zacząć czytać dziecku książki? Jak przetrwać kryzys w małżeństwie? Złote porady dla męża i żony Jak leczyć migrenę? Jak zapobiegać bólom migrenowym? Jak wybrać imię dla dziecka?