Jak mierzymy czas w historii?

Ludzie od zarania dziejów próbowali mierzyć czas. Początkowo stosowano się do zjawisk atmosferycznych, później do zegarów słonecznych czy wodnych. Dzisiaj posługujemy się głównie zegarkami mechanicznymi i elektrycznymi. System pomiaru czasu ewoluował przez tysiąclecia, zależnie od poziomu rozwoju cywilizacji i potrzeb społecznych danej epoki.

Podział na ery – konwencja stosowana przez historyków

Era to okres czasu zapoczątkowany znaczącym wydarzeniem, który stanowi punkt odniesienia dla dalszych obliczeń chronologicznych. Większość społeczeństw przyjęła własne systemy liczenia lat, niekiedy zasadniczo odmienne od powszechnie stosowanego dzisiaj.

Ponad 1500 lat temu ustalono, iż Chrystus narodził się w I wieku naszej ery – n.e. (nie ma roku zerowego). Prawie na całym świecie przyjęła się ta chrześcijańska rachuba, chociaż jej uniwersalność ma przede wszystkim praktyczny charakter – ułatwia komunikację międzynarodową i synchronizację wydarzeń w skali globalnej. Wszystko co miało miejsce przed przyjściem Jezusa na świat, należy zaliczyć do wydarzeń sprzed naszej ery (p.n.e.).

Lata p.n.e. liczone są w sposób odwrotny do tych z n.e. Przykładowo wiek II p.n.e. trwał od 200 r. p.n.e. do roku 101 p.n.e., co sprawia że numeracja wieków w obu erach przebiega odmiennie. Obecnie każde 100 lat to stulecie (1 wiek), 1000 lat – tysiąclecie bądź milenium (10 wieków). Warto wiedzieć, że wyznawcy islamu za początek ery nowożytnej obrali rok 622, kiedy to Mahomet uciekł z Mekki do Medyny. Ten moment, zwany Hidżrą, stanowi punkt wyjścia dla kalendarza muzułmańskiego, który również dzieli historię na dwa okresy – przed i po tym wydarzeniu.

Podział dziejów ludzkości na epoki

Epoka to długi odcinek czasowy w dziejach ludzkości, którego granice wyznaczają przełomowe zjawiska społeczne, polityczne lub kulturowe. Niekiedy epoki mylone są z erami, jednak różnica między nimi jest wyraźna – era opiera się na konkretnym punkcie odniesienia chronologicznego, epoka zaś na charakterze procesów historycznych.

Historycy wyodrębnili pięć głównych okresów, z których każdy niesie odmienne cechy organizacji społeczeństw, technologii i myślenia:

1. Prehistoria – początek epoki datowany jest nawet na 4 miliony lat wstecz, do około 3000 lat p.n.e. (wynalezienie pisma). W tym okresie ludzie nie posiadali jeszcze systemów zapisywania informacji, dlatego nasza wiedza opiera się wyłącznie na źródłach archeologicznych.
2. Starożytność – od około 3000 roku p.n.e. do 476 r. n.e. (upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego). Epoka ta obejmuje powstanie pierwszych cywilizacji, rozwój pisma klinowego, hieroglifów i alfabetu.
3. Średniowiecze – od 476 r. n.e. do 1492 r. (odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba). Charakteryzuje się dominacją feudalizmu, rozwojem chrześcijaństwa oraz formowaniem się narodów europejskich.
4. Czasy nowożytne – od 1492 r. do 1918 r. (zakończenie I wojny światowej). To okres wielkich odkryć geograficznych, rewolucji przemysłowej i powstawania nowoczesnych państw narodowych.
5. Historia współczesna – od 1918 roku aż do dzisiaj. Obejmuje dwie wojny światowe, zimną wojnę, dekolonizację oraz dynamiczny rozwój technologii cyfrowych.

Narzędzia stosowane do pomiaru czasu na przestrzeni wieków

Zegar – od gnomonu do chronometru atomowego

Zegar (z gr. chronos – czas) to chronometr, czasomierz służący do precyzyjnego wyznaczania upływu czasu. Pierwszymi przyrządami tego typu były zegary słoneczne, nazywane gnomonami. Niestety kiedy padało i na niebie pojawiało się wiele chmur, metoda zawodziła. W Egipcie, Babilonii i Chinach prócz zegarów słonecznych korzystano również ze świecowych, piaskowych (klepsydry) oraz wodnych. Każdy z tych mechanizmów miał ograniczenia – zależność od pogody, konieczność regularnego uzupełniania piasku lub wody.

Obecnie dostępne są nawet zegary atomowe, które mierzą czas z dokładnością do miliardowych części sekundy, co znajduje zastosowanie w nawigacji satelitarnej i telekomunikacji. Większość osób poprzestaje jednak na mechanicznych i elektrycznych – budzikach, zegarach ściennych jak i tych noszonych na ręce.

Kalendarz – system porządkowania dni i miesięcy

Kalendarzem nazywamy system obliczania dni, miesięcy i pór roku, który stanowi podstawę organizacji życia społecznego i gospodarczego. Pierwszy kalendarz powstał na terytorium starożytnego Egiptu, został on opracowany na podstawie zjawisk występujących w przyrodzie – wylewów Nilu, pływów morza, pór suchych, faz Księżyca. Dokładność obserwacji astronomicznych Egipcjan pozwoliła na stworzenie systemu, który przetrwał próbę czasu.

Papież Grzegorz XIII ponad 400 lat temu wprowadził kalendarz gregoriański, którym posługujemy się obecnie. Ustalił on, że jeden rok ma 12 miesięcy i 365 dni (rok przestępny 366), co wiąże się z faktycznym czasem obiegu Ziemi wokół Słońca. Wprowadzenie tego kalendarza wymagało korekty wcześniejszych systemów, ponieważ kalendarz juliański stopniowo tracił synchronizację z rzeczywistym rokiem słonecznym.

Czas pracy maszyn w firmie – czy da się kontrolować? Porady na czas epidemii, koronawirusa Fotografia bez tajemnic – jak poznać jej tajniki? Co to są antyki, jak dzielimy antyki?